| Bratysława | |||||
|
|||||
Centrum Bratysławy – widok z murów Zamku Bratysławskiego |
|||||
| Państwo | |||||
| Kraj | |||||
| Powiat | Bratysława I, II, III, IV, V | ||||
| Prawa miejskie | 1291 | ||||
| Nadburmistrz | Andrej Ďurkovský | ||||
| Powierzchnia | 367,59 km² | ||||
| Położenie | 48° 09' N 17° 07' E |
||||
| Wysokość | 126 – 514 m n.p.m. | ||||
| Ludność (2007) • liczba ludności • gęstość • aglomeracja |
426 927 1162 os./km² 546 300 |
||||
| Nr kierunkowy | +421-2 | ||||
| Kod pocztowy | 810 00 | ||||
| Tablice rejestracyjne | BA | ||||
| Podział miasta | 5 powiatów, 17 dzielnic i 20 okręgów | ||||
| Miasta partnerskie | |||||
|
Położenie na mapie Słowacji
|
|||||
| Strona internetowa miasta | |||||
Bratysława (słow. i czes. Bratislava[1], niem. Pressburg[1], węg. Pozsony[1], łac. Posonium, gr. Istropolis, pol. dawniej Pożoń, także Preszburg[2]) – stolica i największe miasto Słowacji pod względem liczby mieszkańców (427 tys. mieszkańców w 2007[3]) oraz drugie największe – po Wysokich Tatrach (Vysoké Tatry) – pod względem powierzchni (367,59 km²[4]). Jest jedyną stolicą na świecie, która graniczy z dwoma państwami, tj. na południu z Węgrami, a na zachodzie z Austrią.
Bratysława to siedziba najwyższych władz państwowych i kraju bratysławskiego (Bratislavský kraj), a także centralny ośrodek metropolitalny aglomeracji bratysławsko-trnawskiej (Bratislavsko-trnavská aglomerácia) i aglomeracji bratysławsko-trnawsko-nitrzańskiej (Bratislavsko-trnavsko-nitrianska aglomerácia). Stanowi ona również centrum życia kulturalnego, społecznego, gospodarczego i politycznego. Skupia w sobie liczne placówki o znaczeniu i statusie narodowym oraz międzynarodowym.
Spis treści |
Miasto stołeczne Słowacji leży na 48°09' szerokości geograficznej północnej i 17°07' długości geograficznej wschodniej. Są to współrzędne geograficzne Urzędu Miasta Stołecznego Bratysławy usytuowanego w centralnej części miasta. Najbardziej wysunięty punkt na wschód, o współrzędnych geograficznych: 48°07' szerokości geograficznej północnej i 17°17' długości geograficznej wschodniej, znajduje się na polu, w dzielnicy Podunajské Biskupice; na północ (48°09' szerokości geograficznej północnej, 17°17' długości geograficznej wschodniej) – na Jeziorze Dziewińskim (Devínske Jazero), w dzielnicy Devín; na zachód (48°14' szerokości geograficznej północnej, 16°57' długości geograficznej wschodniej) – na rzece Morawie (Morava), w dzielnicy Devínska Nová Ves; na południe (48°16' szerokości geograficznej północnej, 16°58' długości geograficznej wschodniej) – na granicy państwowej w odcinku przebiegającym przez dzielnicę Čunovo[5].
Bratysława jako stolica ma nietypowe, peryferyjne położenie, tj. usytuowana jest w południowo-zachodnich krańcach Słowacji, co nie jest dla niej korzystne, jednakże sąsiedztwo takich metropolii jak: Wiedeń (odległość około 60 km) czy Budapeszt (odległość około 195 km) rekompensuje tę lokalizację[4].
Stolica Słowacji zajmuje powierzchnię 367,59 km²[4]. Od wschodu i południowego wschodu graniczy z powiatem Senec (okres Senec), od północnego wschodu – z powiatem Pezinok (okres Pezinok), od północy – z powiatem Malacky (okres Malacky), od zachodu – z Austrią, a od południa – z Węgrami. Do miejscowości leżących niedaleko Bratysławy należą: po stronie słowackiej – Hamuliakovo, Kalinkovo, Malinovo, Most pri Bratislave, Ivanka pri Dunaji, Marianka i Stupava, po stronie austriackiej – Deutsch Jahrndorf oraz Kittsee, Berg i Marchegg (byłe słowacko-austriackie przejścia graniczne), a po stronie węgierskiej – Rajka (byłe słowacko-węgierskie przejście graniczne)[6].
Bratysława rozpościera się na obydwu brzegach Dunaju, u ujścia Morawy (Morava) do Dunaju (w dzielnicy Devín tworzy krótką granicę słowacko-austriacką) oraz na wzgórzach Małych Karpat (Malé Karpaty). Obejmuje także skrajne obszary, tj. południową część Niziny Zahorskej (Záhorská nížina) i zachodnią część Niziny Naddunajskiej (Podunajská nížina). Najwyżej położonym terenem jest wzgórze – Devínska Kobyla (514 m n.p.m.), zaś najniższym – rzeka Dunaj (126 m n.p.m.).
Bratysława należy do strefy klimatu umiarkowanego ciepłego. Klimat dodatkowo charakteryzuje się dużą częstotliwością wiatrów i stąd zjawisko to nosi nazwę „bratysławskich przeciągów”.
Pierwsza informacja o liczbie ludności Bratysławy pochodzi z końca XIV w. Według niej obecna stolica Słowacji liczyła wtedy 7500 osób. W 1720 roku w Bratysławie żyło 7943 osób[7] a w 1858 – 50 800 osób[2]. Na podstawie wyników spisu statystycznego w 1869 roku (pierwszy raz wyniki były gromadzone dla poszczególnych miejscowości) doliczono się 50 055 mieszkańców Bratysławy, zaś w 2007 – 426 927, co stanowiło 7,91% ogółu ludności kraju. Dowodzi to, że w ciągu 132 lat liczba ludności Bratysławy zwiększyła się o 376 872 osób.
| Rok | Powierzchnia (w km²) | Liczba ludności (w tys.) | Gęstość zaludnienia (os./km²) |
|---|---|---|---|
| 1869 | 53,102 | 50 055 | 943 |
| 1880 | 53,102 | 51 451 | 969 |
| 1890 | 53,102 | 56 048 | 1056 |
| 1900 | 53,102 | 65 867 | 1240 |
| 1910 | 53,102 | 78 223 | 1473 |
| 1921 | 53,102 | 93 189 | 1755 |
| 1930 | 53,102 | 123 844 | 2332 |
| 1940 | 53,102 | 138 966 | 2617 |
| 1950 | 193,64¹ | 192 896 | 996 |
| 1961 | 193,64 | 241 796 | 1249 |
| 1970 | 193,64 | 285 448 | 1474 |
| 1980 | 367,58² | 380 259 | 1035 |
| 1991 | 367,58 | 442 197 | 1203 |
| 2001 | 367,58 | 428 672 | 1166 |
| 2007 | 367,58 | 426 927 | 1162 |
| ¹1943 – przyłączono Karlovą Ves; 1946 – przyłączono Devín, Dúbravkę, Lamač, Petržalkę, Prievoz, Račę, Vajnory
²1972 – przyłączono Čunovo, Devínską Novą Ves, Jarovce, Podunajskie Biskupice, Rusovce, Vrakunię, Záhorską Bystricę |
|||
Na podstawie danych statystycznych z 2007 roku Bratysława odznaczała się korzystną strukturą wieku, bowiem największy odsetek, tj. 61,18% (278 279) tworzyły osoby w wieku produkcyjnym (mężczyźni od 15. do 59. roku życia; kobiety od 15. do 54. roku życia[9], a najmniejszy – 22,95% (97 989) w wieku poprodukcyjnym (mężczyźni od 60. roku życia; kobiety od 55. roku życia[9]). Tego samego roku kobiety stanowiły 53,14% (226 878; współczynnik feminizacji: 113 kobiet na 100 mężczyzn), zaś mężczyźni – 46,86% ogółu (200 049; współczynnik maskulinizacji: 88 mężczyzn na 100 kobiet). W tym samym czasie odnotowano 4317 urodzeń żywych (współczynnik urodzeń: 10,11‰), a jednocześnie – 4062 zgonów (współczynnik zgonów: 9,52‰) oraz zarejestrowano 2569 zawartych małżeństw (współczynnik zawartych małżeństw: 6,02‰), a także – 1218 rozwodów (współczynnik rozwodów: 2,85‰). Przyrost naturalny wynosił 225 (współczynnik przyrostu naturalnego: 0,53‰). Przyrost rzeczywisty osiągnął poziom 830[3].
W 1910 roku miasto liczyło 78 229 mieszkańców, w tym 32 790 Niemców, 31 705 Węgrów, 11 673 Słowaków, 1242 Czechów, 351 Chorwatów oraz 115 Polaków.
Jak podaje spis statystyczny przeprowadzony w 2001 roku, Słowacy stanowili 91,39%, Węgrzy – 3,84%, Czesi – 1,86%, Niemcy – 0,28%, Morawianie – 0,15%, Rusini – 0,11%, Ukraińcy – 0,11, Romowie – 0,10%, Polacy – 0,08% a inne narodowości – 2,08% ogółu ludności stolicy[3].
Dzisiejsze terytorium Bratysławy powstało pierwotnie w wyniku łączenia osad, a następnie przyłączania miejscowości z pobliskiej okolicy. W 1943 roku przyłączono miejscowość – Karlova Ves, a trzy lata później terytorium Bratysławy rozrosło się dzięki wcieleniu takich miejscowości jak: Devín, Dúbravka, Lamač, Petržalka, Prievoz, Rača i Vajnory. W 1954 roku utworzono 4 okręgi, a w 1960 roku – 12. Następnie w 1972 roku miało miejsce ponowne włączanie przyległych miejscowości: Čunovo, Jarovce, Rusovce, Devínska Nová Ves, Záhorská Bystrica, Podunajské Biskupice, Vrakuňa, a także miasto podzielono na 4 okręgi: Bratislava I, Bratislava II, Bratislava III, Bratislava IV. W 1986 roku utworzono 5 okręg: Bratislava V[8]. Od 1996 roku dzielnice Bratysławy istnieją na prawach miejskich, toteż terytorium Bratysławy podzielone jest na 5 powiatów, tzw. powiatów miejskich, 17 dzielnic i 20 okręgów[10][11].
| Powiaty | Dzielnice | Okręgi katastralne | Zespoły mieszkaniowe i urbanistyczne |
|---|---|---|---|
| Bratislava I ¹ | Staré Mesto | Staré Mesto | – |
| Bratislava II ² | Ružinov | Nivy, Ružinov, Trnávka | Nivy, Ostredky, Pošeň, Prievoz, Štrkovec, Trávniky, Trnávka, Vlčie hrdlo |
| Vrakuňa | Vrakuňa | Dolné hony | |
| Podunajské Biskupice | Podunajské Biskupice | Dolné hony, Ketelec, Lieskovec, Medzi jarkami | |
| Bratislava III ³ | Nové Mesto | Nové Mesto, Vinohrady | Ahoj, Jurajov dvor, Koliba, Kramáre, Mierová kolónia, Pasienky/Kuchajda, Vinohrady |
| Rača | Rača | Krasňany, Rača, Východné | |
| Vajnory | Vajnory | – | |
| Bratislava IV ⁴ | Karlova Ves | Karlova Ves | Dlhé diely, Kútiky, Líščie údolie, Mlynská dolina, Patrónka, Rovnice |
| Dúbravka | Dúbravka | Krčace, Podvornice, Záluhy | |
| Lamač | Lamač | Podháj, Rázsochy | |
| Devín | Devín | – | |
| Devínska Nová Ves | Devínska Nová Ves | Devínske Jazero, Kostolné, Paulinské, Podhorské, Sídlisko Stred, Vápenka | |
| Záhorská Bystrica | Záhorská Bystrica | – | |
| Bratislava V ⁵ | Petržalka | Petržalka | Dvory, Háje (Starý háj, Zrkadlový háj), Janíkov dvor, Kapitulský dvor, Kopčany, Lúky, Ovsište, |
| Jarovce | Jarovce | – | |
| Rusovce | Rusovce | – | |
| Čunovo | Čunovo | – | |
| ¹centrum miasta; ²wschodnia i południowo-wschodnia część miasta; ³północna i północno-wschodnia część miasta; ⁴zachodnia część miasta; ⁵część miasta na prawym brzegu Dunaju, tzw. przyczółek bratysławski. | |||
Bratysława rozpościera się na dwóch trasach handlowych, tj. na Szlaku Bursztynowym, który łączył Morze Bałtyckie z Morzem Śródziemnym, czyli północną Europę z południową oraz na Szlaku Dunajskim, który biegnąc wzdłuż rzeki Dunaj, umożliwiał dostęp do Morza Czarnego a tym samym łączył zarówno zachodnią i wschodnią Europę z południowo-wschodnią. Obydwie drogi krzyżowały się na obszarze dzisiejszej dzielnicy Devín, w której znajduje się zamek Zamek Devín, pełniący w dawnych czasach funkcję obronną nad tymi szlakami[14].
Dzisiejsze miasto powstało z osady pod Zamkiem Bratysławskim. Obecnie stanowi ono jądro historyczne Bratysławy, którego areał tworzą 3 jednostki: średniowieczne miasto ograniczone systemem wałowym, areał zamku i podzamcze. Kiedyś wjazd do miasta umożliwiały 4 bramy[15], tj. od strony wschodniej – Brama Laurińska (Laurinská brána)[16][17], nazywana też Bramą Wawrzyniecką (Vavrinecká brána), od północnej – Brama Michalska (Michalská brána)[16], od zachodniej – Brama Wydrycka (Vydrická brána; zachowała się część fortyfikacji)[16], nazywana też Bramą Ciemną (Tmavá brána) lub Bramą Wiedeńską (Viedenská brána) a od południa – Brama Rybacka (Rybárska brána; zachowały się fundamenty)[16][18]. Do dziś przetrwała jedynie Brama Michalska, prowadząca do dzielnicy Staré Mesto ("Stare Miasto").
Duży wpływ na Bratysławę mieli Węgrzy i Austriacy. Zmieniała się również nazwa miasta, niektóre z nazw używane były równocześnie aż do I wojny światowej, do dziś Pressburg jest oficjalnie niemiecką alternatywą Bratysławy, Pozsony – węgierską, Prešporok – starą nazwą słowacką a Prešpurk starą nazwą czeską. W Polsce używano wcześniej m.in. nazwy Pożoń.
Do historycznych nazw miasta stołecznego Słowacji należą:
Nazwa Bratislava została pierwszy raz napisana przez „Štúrowców” po 1844 roku[1], ale urzędowo przyjęta została w 1919 roku[20].
W Bratysławie znajdują się liczne placówki kulturalne, m.in.:
biblioteki[21]:
filharmonie[23]:
galerie[24]:
muzea[25]:
teatry[28]:
Miasto posiada uczelnie wyższe, do których należą[30]:
państwowe:
publiczne:
prywatne:
Na terenie Bratysławy działa kilka ośrodków naukowo-badawczych, m.in.:
Bratysława jako jedna z niewielu stolic europejskich nie ma obserwatorium astronomicznego (najbliższe znajduje się w miejscowości Modra)[31] i planetarium (najbliższe znajduje się w miejscowości Hlohovec)[32]. W związku z tym wykłady i obserwacje nieba (przeznaczone tylko dla amatorów astronomii) odbywają się w budynku, który umieszczony jest na terenie Parku Kultury i Wypoczynku w Bratysławie (Astronomický úsek Parku kultúry a oddychu v Bratislave).
|
||||||||||