Środa Wielkopolska

	Środa Wielkopolska
	Herb Środy Wielkopolskiej
Województwo	wielkopolskie
Powiat	średzki (województwo wielkopolskie)
Gmina; • rodzaj	Środa Wielkopolska; miejsko-wiejska
Burmistrz	Wojciech Ziętkowski
Powierzchnia	17,98 km²
Ludność (2009); • liczba; • gęstość	; 22 001; 1224 os./km²
Strefa numeracyjna;	+48 61
Kod pocztowy	63-000
Tablice rejestracyjne	PSR
	Położenie na mapie Polski; ; Środa Wielkopolska
	52°14'N 17°17'E / 52.233, 17.283Na mapach: 52°14'N 17°17'E / 52.233, 17.283
TERC; (TERYT)	4303925044
Miasta partnerskie	Vitré; Prościejów
	Urząd miejski ul. Daszyńskiego 5; 63-000 Środa Wielkopolska
	Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
	Strona internetowa miasta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Skocz do: nawigacji, szukaj

Środa Wielkopolska (do 1968 Środa^[1]) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie średzkim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Środa Wielkopolska. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Według danych z 31 grudnia 2009 miasto liczyło 22 001 mieszkańców^[2].

Spis treści

1 Historia
2 Zabytki
3 Parki i ochrona przyrody
4 Baza turystyczna
5 Edukacja
6 Religia
- 6.1 Parafie rzymskokatolickie
- 6.2 Świadkowie Jehowy
7 Osoby związane ze Środą Wielkopolską
8 Zobacz też
9 Przypisy
10 Linki zewnętrzne

edytuj Historia

O istnieniu osad i skupisk ludzkich na terenie okolic Środy świadczą znaleziska archeologiczne z okresu młodej epoki kamiennej (2300-2000 lat p.n.e.). Odkryto ślady cmentarzyska z okresu rozwoju kultury łużyckiej w pobliżu dzisiejszego cmentarza w Środzie.

Z przekazów historycznych dowiadujemy się, że pierwsze grodzisko znajdowało się prawdopodobnie na wzniesieniu pomiędzy dzisiejszą kolegiatą, a Nowym Rynkiem. Na miejscu dzisiejszego ratusza, za Władysława Jagiełły w latach 1402 -1413, został pobudowany gotycki zamek królewski, w którym gościł król w przejeździe do Krakowa.

Wzdłuż dzisiejszych ulic: Górki, Szamarzewskiego i Jażdżewskiego rozciągała się fosa, a za nią osada, która z czasem stała się targową. Plac targowy, był w kształcie trójkąta. Plac ten, na przełomie XVIII i XIX wieku Niemcy zabudowali, wznosząc gmach poczty konnej ze stacją telegraficzną. Budynek ten do dziś nazywa się Starą Pocztą. W obrębie grodu książęta zakładali osady służebne, do obrony i jako wyspecjalizowane grupy produkcyjne, jak: Mączniki (1240 r.), Zielniki (1399 r.), Kobylniki (1281 r.) i inne.

Środa prawdopodobnie w 1261 otrzymuje prawa miejskie. W XV wieku miasto było jednym z największych w Wielkopolsce. Nazwa w źródłach pojawia się poczynając od roku 1228: terram Srodie (1228), Sroda (1261), Srzoda (1287), Sroda (1349), Srzoda (1391,1578), w Sredzie (1789), Śrzoda (1846), Środa (1890), Środa (1967). Człon Wielkopolska pojawił się w nazwie po roku 1967, celem odróżnienia od Środy Śląskiej.

Od 1454 aż do okresu rozbiorowego staje się miejscem sejmików województwa kaliskiego i poznańskiego, a później także gnieźnieńskiego. Senat obradował w miejscowej farze a posłowie na cmentarzu przykościelnym.

Pod Środą, od strony Moskawy istniały mokradła trudne do przebycia. Moskawa w rejonie Środy zasilana jest dwoma strumieniami: Sporą i Źrenicą. Źrenica płynie doliną od Dębicza i Mącznik do wioski Źrenica (daw. Resnica, Reźnica), pod którą wpada do Moskawy. Spora płynie z zachodniej strony w kierunku Topoli, zatacza łuk między Żabikowem i Koszutami i wpada do Moskawy(daw. Maskawa, Maszkawa). Należy zaznaczyć, że faktyczną Moskawę mieszkańcy nazywają dziś Strugą Średzką a Źrenicę - Moskawą. Zmiany w nazewnictwie dokonali w XIX w. Niemcy.

Pod zaborem pruskim Środa stała się ważnym miejscem walki o polskość, o wyzwolenie spod zaborcy. W 1848 zawiązał się tu największy obóz powstańczy na terenie Prowincji Poznańskiej pod dowództwem płk. A. Brzeżańskiego. Tu z początkiem kwietnia były skierowane główne siły wojsk pruskich. W powstaniu wielkopolskim Środa wystawiła 4 kompanie ochotników.

W drugiej połowie XIXw. w Środzie powstaje kilka inwestycji, m.in.:

1867 - wybudowano przy rynku nowy sąd i więzienie,
1871/72 - średzcy Żydzi pobudowali nową synagogę (między ratuszem a Nowym Rynkiem)
1873-1875 - od Solca n/Wartą przez Środę do Poznania wybudowano kolej poznańsko-kluczborską.
1875 r. - wybudowano dworzec, który został przebudowany dopiero w 1967 r.
1880/81 - na miejscu kościoła św. Krzyża klasztoru dominikańskiego pobudowano kościół protestancki.
1905 r. - w okresie działalności osławionej Ostmarkenvereinu (Hakaty), przeciwstawiając się jej Wawrzyniec Korcz skupował po wyższej cenie ziemię w mieście aby ta nie przeszła w ręce niemieckie. Wybudował też kilka czynszowych kamienic dla robotników (czynsz był niższy), zwanych odtąd Korczejewem.

edytuj Okres międzywojenny

1934 r. - teren Środy zwiększył się, gdyż przyłączono do miasta Źrenicę.
1 kwietnia 1934 r. - uruchomiono w mieście kino dźwiękowe.

edytuj Okupacja niemiecka

17 IX 1939 r. na łąkach kijewskich gestapo zamordowało 21 Polaków uprzednio zmasakrowanych
20 X 1939 r. żandarmeria rozstrzelała na rynku 29 Polaków.
19 września burmistrzem miasta, przejmując urząd od Kazimierza Kubickiego, zostaje Niemiec Koerner, a starostą powiatowym Bierbach. W 1940 r. zamknięto kościół parafialny, w którym urządzono magazyn.

Pozmieniano nazwy ulic, i tak:

Dąbrowskiego - Kaiser Wilhelm Strasse
Kościuszki - Baltenland str.
Kilińskiego - Posenerstr.
Piotra Wawrzyniaka - Schillerstr.
Hallera - Bismarckstr.
Paderewskiego - Scheunenstr.
Piłsudskiego - Hindenburgstr.
Górki - Rigaenstr.
Bartosza Głowackiego - Friedenstr.
Żeligowskiego (Kasprzaka, Norwida) - Muchlenstr.
Prądzyńskiego - Blumenstr

edytuj Okres Polski Ludowej

23 stycznia 1945 roku ukonstytuował się Tymczasowy Komitet Porządkowy na miasto i powiat, a po 5 dniach działalności został rozwiązany i mianowano burmistrzem Środy Leona Kaźmierczaka. Zorganizowano także Milicję Obywatelską.

1964 wybudowano Szkołę Podstawową Nr 3 im. Aleksandra Zawadzkiego, z 15 izbami lekcyjnymi, 3 pracowniami, salą gimnastyczną, świetlicą i stołówką. W 1965 wybudowano w dawnym parku starościńskim (obecnie za targowiskiem) ogród zoologiczny, w którym m.in. był niedźwiedź, lama, świnia wietnamska. Jednocześnie, w tym samym czasie powstał plac zabaw i gier przy Szkole Podstawowej nr 1, między ul. Armii Czerwonej (Lipową) a Liceum Ogólnokształcącym.

Rok 1967 to rok szczególny dla miasta; obchodzono uroczystość 700-Lecia nadania praw miejskich, wybudowano przystanek PKS przy ulicy Paderewskiego, wybudowano łaźnię miejską przy ul. Wiosny Ludów (obecnie jest to siedziba Zakładu Gospodarki Komunalnej), która dysponowała: dla mężczyzn - 5 wanien i 5 natrysków, a dla kobiet - 6 wanien i 4 natryski.

W 1972 roku oddano zbiornik retencyjny na Moskawie, o powierzchni ok. 40 ha, który rozciąga się od Mącznik, koło Janowa (daw. nazwa Przykuty - Niemcy dokonali zmiany nazwy w XIX w.), i kończy się zaporą w Środzie, przy "Łazienkach" (obecnie baseny są już zasypane).

W odległych o 5 km od Środy Koszutach (nazwa od wyrazu koszut tj. jeleń), w dworku po Zabłockich, a później Rekowskich, utworzono Muzeum Regionalne Ziemi Średzkiej i zgromadzono w nim liczne zbiory dokumentów historycznych regionu średzkiego.

edytuj Zabytki

Kolegiata pw. Wniebowzięcia NMP

Rynek z zachowanym historycznym układem urbanistycznym (XIV - XX wiek) i ratusz z poł.XIX w.
Późnogotycka kolegiata farna z lat ok. 1423-28, przebudowana w końcu XV lub na początku XVI w.; do prezbiterium przylega późnorenesansowa kaplica Gostomskich z lat 1598-1602, zamkniętą kratą z tego samego okresu.
plebania z pocz. XIX wieku, ul. Jażdżewskiego 3
Neogotycka dzwonnica z roku 1869
Neoromański poewangelicki kościół p.w. Najśw. Serca Pana Jezusa z lat 1883-88
mury nawy kościoła dominikanów z XV wieku, obecnie w budynku przemysłowym, ul. Mała Klasztorna 3
cmentarz rzymskokatolicki (najstarszy nagrobek z 1792 roku) z kaplicą z 1913 r.
wiele zabytkowych domów z XIX wieku (np. ul. Kilińskiego 7, ul. Dąbrowskiego 12)
Pierwszy w Polsce pomnik generała Jana Henryka Dąbrowskiego z 1997 r. (autorstwa Roberta Sobocińskiego).
Na trasie Środa Wielkopolska – Zaniemyśl kursuje ponad 100-letnia kolej wąskotorowa, jedna z ostatnich w Europie, która prowadzi ruch pociągów wyłącznie trakcją parową.